NRC-Column van Nicoline van der Sijs:

Aardbei = rood, lekker, zomer

Aardbei

‘Een taal is een regelmatige versameling van woorden’, schreef de taalkundige Adriaan Kluit omstreeks 1759. Met de vraag volgens wélke regel die woorden het best ingedeeld kunnen worden, wordt al eeuwenlang geworsteld. In de 16de eeuw, toen de eerste Nederlandse woordenboeken verschenen, koos men zowel voor een alfabetische indeling als voor een thematische. Alle namen voor ziektes, vogels of bomen werden in betekenisvelden bij elkaar gezet. De alfabetische ordening is objectief en praktisch, maar betekenisloos: ze laat niet zien hoe woorden via betekenissen aan elkaar zijn verbonden. In 1898 keerde de Nederlandse taalkundige J.W. Muller zich dan ook tegen ‘de tyrannie der volslagen onwetenschappelijke […] alphabetische volgorde’. Woorden hebben immers allerlei betekenisrelaties. Zo vallen h erfst, lente, voorjaar onder de overkoepelende benaming j a a r g e t ij d e . Lente en voorjaar zijn synoniemen, lente en h erfst zijn elkaars tegengestelden. V ader en m oeder z ij n via kind in betekenis aan elkaar gerelateerd. In navolging van filosofische en biologische classificaties probeerde men in de 19de eeuw de hele woordenschat wetenschappelijk in te delen. Het eerste woordenboek dat geheel naar begrippen was gerangschikt, was de T h esaurus of E nglish words and ph rases van P.M. Roget uit 1852. In 1876 ontwierp M. Dewey voor bibliotheken een vergelijkbaar indelingssysteem, de Dewey Decimale Classificatie. (…)
Lees hier hier de hele column van Nicoline van der Sijs in PDF-vorm.

 

Nicoline van der Sijs is hoogleraar Historische taalkunde van het Nederlands in de digitale wereld.

Deze column verscheen eerder in NRC, 17 november 2012.