Boeken van licht en papier

Paul Hulsenboom was in Polen voor onderzoek en doet verslag.

boek van lichty

Het Warschause Boek van Licht

Ik stond voor een boek van licht. Het was januari in Warschau en het met een witte deken bedekte, prachtige oude centrum werd dit keer mede gesierd door meerdere lichtkunstwerken, zoals een trein, een carrousel en – naast een beeld van Mikołaj Kopernik, in het Westen beter bekend als Nicolaus Copernicus – een planetarium. En een boek dus. Het meer dan manshoge werk was opengeslagen op een pagina met typisch Warschause voorstellingen, zoals de bewapende zeemeermin, die de stad al eeuwenlang beschermt, en het standbeeld van koning Zygmunt III, dat voor het koninklijk paleis staat. Het was Het Boek van Warschau. 

De boeken van Warschau – of, eerder, de boeken van Polen – stonden centraal tijdens mijn verblijf in mijn tweede vaderland, nu enkele weken geleden. Ik was echter niet zozeer geïnteresseerd in Poolse boeken over Polen, als wel in Poolse boeken over Nederland. In Warschau en Gdańsk (voor de Nederlander wellicht nog altijd beter bekend als Danzig) struinde ik bibliotheken en archieven af, op zoek naar Poolse bronnen over Nederland uit de 17e, 18e en 19e eeuw. In de hoofdstad bezocht ik bijvoorbeeld het barokke Krasińskipaleis, in de 17e eeuw ontworpen door de Nederlandse architect Tielman van Gameren, waar zich de afdelingen Handschriften en Oude Drukken van de Nationale Bibliotheek bevinden. En in de neogotische bibliotheek van Gdańsk, waar de Hollands aandoende geveltjes herinneren aan de ooit levendige handel met Amsterdam, zat ik in één van de mooiste leeszalen die ik tot nu toe gezien heb.

Krasinskipaleis in Warschau

Het Krasińskipaleis in Warschau

In de bibliotheken en archieven zag ik werken in waarvan ik de titels al wel kende, maar die ik vanuit mijn luie stoel in Nijmegen niet kon lezen, en zocht ik naar tot op heden onbekend materiaal. Steeds meer catalogi van Poolse bibliotheken worden systematisch gedigitaliseerd en doorzoekbaar gemaakt, maar nog niet alles is online te vinden, waardoor onderzoek on the spot noodzakelijk is. Het systeem van verschillende bibliotheekafdelingen, die allemaal hun eigen papieren en/of digitale catalogi hebben, lijkt aanvankelijk ingewikkeld, maar wordt al snel duidelijk na een gesprek met de immer behulpzame bibliothecaris of bibliothecaresse van dienst. Bovendien biedt het de mogelijkheid om daadwerkelijk fysiek zoekwerk te verrichten en – zoals dat nog niet zo lang geleden overal de gewoonte was – vol spanning door catalogi en indexen te speuren, tot je iets vindt wat nog niemand heeft gevonden. Zo kwam het dat ik dag in dag uit door immense perkamenten banden bladerde en ik daarbij mijn ogen liet glijden over vierhonderd jaar oude brieven, reisverslagen en landbeschrijvingen. En als dan het moment daar is, dat je tijdens het bladeren een hele reeks handgeschreven gedichten over Willem van Oranje, Maarten Tromp en de gebroeders De Witt vindt, maakt je hart een sprongetje dat een online zoekmachine of een digitale afbeelding niet kunnen veroorzaken.

leeszaal van de PAN bibliotheek

De leeszaal van de PAN bibliotheek in Gdańsk (PAN staat voor Państwowa Akademia Nauk, oftewel de Rijksacademie der Wetenschappen)

Inmiddels heb ik de pakweg 3500 foto’s die ik tijdens mijn verblijf gemaakt heb geïnventariseerd en ben ik weer aan het lezen geslagen. Maar in mijn achterhoofd ben ik alweer bezig met het plannen van mijn volgende reizen, naar Krakau, Wrocław en Poznań, op zoek naar de boeken – misschien van licht, maar vooral van papier – die deze steden te bieden hebben.

Paul Hulsenboom